ទស្សនៈ សង្គម /Opinion

«ទឹកដីខ្មែរ ទីណាមានទឹក ទីនោះមានត្រី»៖ រួមគ្នាថែរក្សាធនធានជលផល ដើម្បីជីវភាពប្រជាជន និងកូនចៅជំនាន់ក្រោយ
ដោយ៖លោកតា

ពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំ នៅពេលរដូវវស្សាចូលមកដល់ យើងតែងឃើញបងប្អូនប្រជាពលរដ្ឋនៅតាមមូលដ្ឋាន នេសាទត្រីប្រកបដោយក្តីរីករាយ។ ទិដ្ឋភាពទាំងនេះឆ្លុះបញ្ចាំងពីទំនាក់ទំនងដ៏ជិតស្និទ្ធរវាងទឹក ត្រី និងជីវភាពប្រជាជនខ្មែរ ហើយធ្វើឱ្យយើងនឹកឃើញពាក្យដែលតែងពោលតៗគ្នាថា៖ «ទឹកដីខ្មែរ ទីណាមានទឹក ទីនោះមានត្រី»។

ភាពសម្បូរត្រីដែលយើងបានឃើញនៅតាមទីកន្លែងនានា ជាសញ្ញាគួរឱ្យរីករាយ និងផ្តល់ក្តីសង្ឃឹមចំពោះធនធានជលផលរបស់យើង។ ទោះជាយ៉ាងណា ការវាយតម្លៃថាផលត្រីកើនឡើងជាលំដាប់ពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំ ត្រូវការទិន្នន័យ និងការតាមដានជាក់លាក់បន្ថែម។ អ្វីដែលយើងគួរយកចិត្តទុកដាក់រួមគ្នានោះ គឺការថែរក្សាភាពសម្បូរបែបនេះឱ្យបានយូរអង្វែង ដើម្បីឱ្យប្រជាពលរដ្ឋអាចបន្តទទួលផលប្រកបដោយចីរភាព។

ក្នុងន័យនេះ សកម្មភាពរបស់អាជ្ញាធរក្នុងការបង្ក្រាបបទល្មើសនេសាទ ដែលយើងបានសង្កេតឃើញនាពេលកន្លងមក គឺជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដែលគួរទទួលបានការគាំទ្រ។ ការទប់ស្កាត់ការនេសាទដោយឧបករណ៍បំផ្លិចបំផ្លាញ ដូចជាការឆក់ត្រី ការប្រើជាតិពុល ឬគ្រឿងផ្ទុះ មានសារៈសំខាន់ចំពោះការការពារត្រី និងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីក្នុងទឹក។ បទល្មើសទាំងនេះប៉ះពាល់ទាំងជីវភាពអ្នកនេសាទសុចរិត និងឱកាសទទួលផលរបស់សហគមន៍នាពេលអនាគត។

ទន្ទឹមនឹងកិច្ចខិតខំរបស់អាជ្ញាធរ ប្រជាពលរដ្ឋនៅតាមមូលដ្ឋានក៏មានតួនាទីសំខាន់ក្នុងការចូលរួមការពារធនធានជលផលរបស់ខ្លួន។ ការចូលរួមនេះអាចចាប់ផ្តើមពីការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍នេសាទស្របច្បាប់ ការមិនចូលរួម ឬគាំទ្របទល្មើសនេសាទ និងការផ្តល់ព័ត៌មានទាន់ពេលវេលាដល់អាជ្ញាធរមានសមត្ថកិច្ចនៅពេលប្រទះឃើញសកម្មភាពខុសច្បាប់។ ការសហការតាមរយៈសហគមន៍នេសាទ និងយន្តការមូលដ្ឋាន នឹងជួយឱ្យការថែរក្សាធនធានរួមមានប្រសិទ្ធភាព ដោយមិនប្រឈមមុខដោយផ្ទាល់ ឬអនុវត្តវិធានការដោយខ្លួនឯង។

លើសពីការទប់ស្កាត់បទល្មើស យើងក៏ត្រូវរួមគ្នាថែរក្សាជម្រកត្រី តំបន់ពងកូន ព្រៃលិចទឹក និងគុណភាពទឹក ព្រមទាំងជៀសវាងការបោះសំរាម ឬបញ្ចេញសារធាតុពុលចូលប្រភពទឹក។ ការថែរក្សាបរិស្ថានទាំងនេះ គឺជាការថែរក្សាមូលដ្ឋានដែលអនុញ្ញាតឱ្យត្រីបន្តកកើត និងផ្តល់ផលដល់ប្រជាជន។

ធនធានជលផលជាទ្រព្យសម្បត្តិរួម និងជាប្រភពអាហារ ប្រាក់ចំណូល ព្រមទាំងជាផ្នែកមួយនៃអត្តសញ្ញាណជីវិតខ្មែរ។ ដូច្នេះ ការការពារធនធាននេះត្រូវការការទទួលខុសត្រូវរួមរបស់អាជ្ញាធរ និងប្រជាពលរដ្ឋ។ បើម្នាក់ៗចូលរួមថែរក្សាចាប់ពីមូលដ្ឋានរបស់ខ្លួន នោះពាក្យថា «ទឹកដីខ្មែរ ទីណាមានទឹក ទីនោះមានត្រី» នឹងបន្តមានអត្ថន័យរស់រវើក សម្រាប់ទាំងយើងនៅថ្ងៃនេះ និងកូនចៅយើងនៅថ្ងៃអនាគត៕

ព្រោះនៅលើវេទិកា UN មិនមែនអ្នកដែលនិយាយខ្លាំងជាង គឺមានប្រៀបជាងទេ។ អ្វីដែលសំខាន់ គឺថាតើសាររបស់អ្នកណាអាចឈរបាននៅពេលយកទៅប្រៀបធៀបជាមួយអង្គហេតុ កិច្ចព្រមព្រៀង និងច្បាប់អន្តរជាតិ។

ហើយប្រសិនបើមានអ្នកវិភាគនយោបាយថៃពិតប្រាកដណាម្នាក់ប្រើពាក្យថា «អនុទិនចាញ់យុទ្ធសាស្ត្រកម្ពុជា» នោះគួរត្រូវបង្ហាញឈ្មោះអ្នកវិភាគ ប្រភព និងពាក្យសម្ដីដើមឱ្យច្បាស់។ ព្រោះមួយវិញទៀត វាជាមតិរបស់អ្នកវិភាគ; មួយវិញទៀត វាជាការពិតដែលអាចផ្ទៀងផ្ទាត់បាន។ កុំឱ្យការវិភាគក្លាយជាការអះអាងដោយគ្មានប្រភព។

UN គឺជាវេទិកាដែលពិភពលោកស្តាប់។
ហើយនៅទីនោះ សំណួរមិនមែនថា «អ្នកណាស្រែកខ្លាំងជាង?» ទេ។
សំណួរគឺ៖ «អ្នកណាអាចធ្វើឱ្យជំហររបស់ខ្លួនឈរបានដោយហេតុផល និងភស្តុតាង?»

ទិកាអង្គការសហប្រជាជាតិ មិនមែនជាទីកន្លែងដែលប្រទេសណាមួយអាចនិយាយអ្វីក៏បានដោយគ្មានអ្នកស្តាប់នោះទេ។ រាល់សុន្ទរកថារបស់មេដឹកនាំ ឬតំណាងរដ្ឋ សុទ្ធតែត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិស្តាប់ និងយកទៅពិនិត្យប្រៀបធៀបជាមួយជំហរដែលភាគីនីមួយៗបានបង្ហាញ។

ជាមុនសិន ត្រូវបែងចែកឱ្យច្បាស់មួយចំណុច៖ អង្គការសហប្រជាជាតិប្រើលំដាប់អក្សរភាសាអង់គ្លេសសម្រាប់ការរៀបចំកន្លែងអង្គុយរបស់ប្រទេសសមាជិក ដោយ Cambodia (C) ស្ថិតមុន Thailand (T)។ ប៉ុន្តែនេះមិនមានន័យថា ប្រទេសដែលមានអក្សរ C ត្រូវឡើងថ្លែងមុនប្រទេសដែលមានអក្សរ T ទេ។ លំដាប់អ្នកឡើងថ្លែងក្នុង General Debate ត្រូវបានរៀបចំតាមកម្មវិធី និងកាលវិភាគរបស់សម័យប្រជុំ។

នៅក្នុង UNGA81 ឆ្នាំនេះ ភាពជាក់ស្តែងកាន់តែគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍៖ លោក អនុទិន ឆាន់វីរៈកូល នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ បានឡើងថ្លែងនៅថ្ងៃទី 24 ខែកញ្ញា ខណៈ ឯកឧត្តម ប្រាក់ សុខុន ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសកម្ពុជា បានឡើងថ្លែងនៅថ្ងៃទី 26 ខែកញ្ញា។

ដូច្នេះ ប្រសិនបើនិយាយថា «C មុន T តែ T ត្រូវឡើងក្រោយ» នោះមិនត្រឹមត្រូវតាមកាលវិភាគ General Debate ឆ្នាំនេះទេ។

ប៉ុន្តែ ចំណុចដែលមុតស្រួចជាងលំដាប់ឡើងថ្លែង គឺខ្លឹមសារនៃសុន្ទរកថា។

អនុទិនឡើង UN ដោយផ្ទាល់—ហើយលើកបញ្ហាកម្ពុជា

នៅថ្ងៃទី 24 ខែកញ្ញា លោក អនុទិន បានថ្លែងសុន្ទរកថាជាតំណាងថៃនៅ General Debate នៃ UNGA81។ ក្នុងសុន្ទរកថា លោកបានលើកឡើងដោយផ្ទាល់អំពីបញ្ហាទំនាក់ទំនងថៃ–កម្ពុជា ដោយអះអាងថា កម្ពុជាមិនបានផ្តល់ឱកាសពិតប្រាកដដល់ការចរចាទ្វេភាគី ហើយបានជ្រើសរើសដំណើរការសម្រុះសម្រួលតាម UNCLOS។ លោកក៏បានបញ្ជាក់ជំហរថៃថា បញ្ហានេះពាក់ព័ន្ធនឹងការកំណត់ព្រំដែនសមុទ្រ។

និយាយឱ្យចំ៖ នៅលើវេទិកាអន្តរជាតិ ដែលមានប្រធានបទធំៗជាច្រើនកំពុងត្រូវបានពិភាក្សា បញ្ហាកម្ពុជា–ថៃក៏ត្រូវបានយកមកធ្វើជាផ្នែកមួយនៃសាររបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ។

ហើយនេះជាចំណុចដែលអ្នកវិភាគអាចយកមកពិចារណា៖

តើការឡើងទៅ UN ដើម្បីបង្ហាញជំហររបស់ខ្លួន ហេតុអ្វីត្រូវចំណាយពេលមួយផ្នែកសំខាន់ដើម្បីពន្យល់ និងឆ្លើយតបចំពោះជំហររបស់កម្ពុជា?

កម្ពុជាមិនបញ្ជូននាយករដ្ឋមន្ត្រី—តែបញ្ជូនរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស

ចំណែកកម្ពុជា មិនបានបញ្ជូននាយករដ្ឋមន្ត្រីទៅថ្លែងដោយផ្ទាល់ទេ។ កម្ពុជាបានបញ្ជូន ឯកឧត្តម ប្រាក់ សុខុន ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស និងសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ ឱ្យដឹកនាំប្រតិភូ និងថ្លែងនៅ General Debate។ ប្រភព AKP បានផ្សព្វផ្សាយសុន្ទរកថារបស់លោកនៅ UNGA81 ដោយបញ្ជាក់ពីតួនាទីនេះ។

ប៉ុន្តែការមិនបញ្ជូននាយករដ្ឋមន្ត្រី មិនមានន័យថាកម្ពុជាមិនមានសារនយោបាយនៅលើវេទិកានោះទេ។

ផ្ទុយទៅវិញ សុន្ទរកថារបស់លោក ប្រាក់ សុខុន បានផ្តោតលើការកសាងទំនុកចិត្ត ការដោះស្រាយវិវាទដោយសន្តិវិធី ច្បាប់អន្តរជាតិ និងទំនាក់ទំនងជាមួយប្រទេសជិតខាង។ ក្នុងផ្នែកពាក់ព័ន្ធនឹងថៃ កម្ពុជាបានលើកឡើងពីភាពតានតឹង និងការបាត់បង់ទំនុកចិត្ត ហើយបញ្ជាក់ពីការចង់បានដំណោះស្រាយដោយសន្តិវិធី។

នេះជារបៀបការទូតមួយដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់៖ មិនចាំបាច់ប្រើសំឡេងខ្លាំង ដើម្បីឱ្យសាររបស់ខ្លួនឮដល់អន្តរជាតិទេ។

«អនុទិនចាញ់យុទ្ធសាស្ត្រកម្ពុជា»—តើចាញ់ត្រង់ណា?

ឃ្លា «អ្នកវិភាគនយោបាយថៃចំអកថា អនុទិនចាញ់យុទ្ធសាស្ត្រកម្ពុជា» គួរត្រូវបង្ហាញជាមតិ ឬការវិភាគរបស់អ្នកវិភាគដែលមានប្រភពច្បាស់លាស់ មិនគួរបង្ហាញជាលទ្ធផលផ្លូវការនៃ UN ឡើយ។

ប៉ុន្តែបើមើលពីសង្គ្រាមនៃនិទានកថា គំនិតនេះមានចំណុចឱ្យយកមកពិចារណា៖

ថៃព្យាយាមបង្ហាញថា ខ្លួនចង់ដោះស្រាយបញ្ហាតាមការចរចាទ្វេភាគី ខណៈកម្ពុជាបានជ្រើសរើសផ្លូវច្បាប់ និងស្ថាប័នអន្តរជាតិ។ នេះជាការបង្ហាញជំហររបស់ថៃផ្ទាល់នៅ UN។

ចំណែកកម្ពុជា បែរជាសង្កត់លើគោលការណ៍ថា វិវាទគួរត្រូវបានដោះស្រាយដោយសន្តិវិធី តាមកិច្ចព្រមព្រៀងដែលមានស្រាប់ និងច្បាប់អន្តរជាតិ។ កម្ពុជាក៏បានភ្ជាប់បញ្ហាវិវាទសមុទ្រជាមួយដំណើរការសម្រុះសម្រួលក្រោម UNCLOS ដែលបានចាប់ផ្តើមនៅសិង្ហបុរីនៅថ្ងៃទី 15 ខែកញ្ញា។

ហេតុនេះហើយ ការប្រកួតប្រជែងពិតប្រាកដមិនមែនជាការប្រកួតថា អ្នកណានិយាយខ្លាំងជាង នោះទេ។

វាគឺជាការប្រកួតរវាង និទានកថាពីរផ្សេងគ្នា៖

ថៃ៖ «ចរចាទ្វេភាគី»។

កម្ពុជា៖ «ច្បាប់អន្តរជាតិ និងយន្តការដែលមានស្រាប់»។

ហើយសហគមន៍អន្តរជាតិជាអ្នកស្តាប់ និងវាយតម្លៃលើខ្លឹមសាររបស់ភាគីទាំងពីរ។

អ្វីដែលគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ជាង «C មុន T»

ដូច្នេះ ប្រសិនបើចង់ធ្វើឱ្យវិចារណកថានេះមុតស្រួច បញ្ហាមិនគួរត្រូវដាក់លើការអះអាងថា C ត្រូវឡើងមុន T តាមលំដាប់តួអក្សរ ទេ ព្រោះវាមិនមែនជាច្បាប់កំណត់លំដាប់សុន្ទរកថា។

ចំណុចដែលចាក់ជ្រៅជាងនេះគឺ៖

ហេតុអ្វីបានជាបញ្ហាកម្ពុជា–ថៃ ក្លាយជាផ្នែកសំខាន់មួយនៃសុន្ទរកថារបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃនៅ UN?

ហើយបន្ទាប់មក៖

តើការឆ្លើយតបរបស់កម្ពុជាបានបង្ហាញខ្លួនឯងថា ជាការវាយប្រហារ ឬជាការពន្យល់ជំហររបស់ខ្លួនតាមភាសាការទូត ច្បាប់ និងការដោះស្រាយវិវាទដោយសន្តិវិធី?

នេះជាចំណុចដែលគួរឱ្យសាធារណជនអានសុន្ទរកថាទាំងពីរ ហើយសម្រេចដោយខ្លួនឯង។

លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ អនុទីន បានថ្លែងថា ព្រំដែនរួមគួរជាកន្លែងនៃវិបុលភាព មិនមែនជាស្លាកស្នាមនៃជម្លោះ។ ខ្ញុំសូមគាំទ្រគោលដៅនេះ។ ដើម្បីឱ្យវាក្លាយជាការពិត ថៃនិងកម្ពុជាត្រូវគោរពបទឈប់បាញ់ ឱ្យយន្តការដែលបានព្រមព្រៀងគ្នាដំណើរការ អនុញ្ញាតឱ្យមានការសង្កេតការណ៍ និងដាក់សុវត្ថិភាពប្រជាពលរដ្ឋជាអាទិភាព។ សន្តិភាពមិនត្រូវការសុន្ទរកថាថ្មីមួយទៀតទេ។ សន្តិភាពត្រូវការកាលបរិច្ឆេទច្បាស់លាស់ សកម្មភាពដែលអាចផ្ទៀងផ្ទាត់បាន និងឆន្ទៈអនុវត្តពីភាគីទាំងពីរ៕

ខ្ញុំបានស្តាប់លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ថៃ អនុទីន ដែលថ្លែងអំពីសន្តិភាព កិច្ចសន្ទនា និងទំនុកចិត្តរវាងប្រទេសជិតខាង។ កម្ពុជាក៏ចង់បានសន្តិភាព និងទំនាក់ទំនងល្អជាមួយថៃដែរ។ ប៉ុន្តែប្រជាពលរដ្ឋដែលកំពុងរងផលប៉ះពាល់នៅតាមព្រំដែន ត្រូវការចម្លើយលើសពីពាក្យពេចន៍៖ តើការប្តេជ្ញាចិត្តដែលថ្លែងនៅអង្គការសហប្រជាជាតិ នឹងក្លាយជាសកម្មភាពជាក់ស្តែងនៅពេលណា?

លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ អនុទិន បានលើកឡើងថា កម្ពុជាមិនបានផ្តល់ឱកាសពិតប្រាកដដល់កិច្ចសន្ទនា។ ប៉ុន្តែតាមការបញ្ជាក់របស់ភាគីកម្ពុជា គណៈកម្មការចម្រុះខណ្ឌសីមាព្រំដែនគោក កម្ពុជា–ថៃ (JBC) ខាងកម្ពុជា បានផ្ញើកំណត់ទូតស្នើឱ្យមានកិច្ចប្រជុំពិសេស និងស្នើឱ្យក្រុមវាស់វែងរួមចុះធ្វើការនៅទីតាំងជាក់ស្តែងជាបន្តបន្ទាប់។ ភាគីកម្ពុជាបានរាយការណ៍ផងដែរថា ភាគីថៃធ្លាប់ស្នើពន្យារពេល ដោយយោងដល់នីតិវិធីរៀបចំសមាសភាព JBC របស់ខ្លួន។ ប្រសិនបើកិច្ចសន្ទនាទ្វេភាគីជាផ្លូវដែលលោក អនុទីន ជឿជាក់ពិតមែន ហេតុអ្វីមិនធ្វើឱ្យយន្តការដែលមានស្រាប់នេះដំណើរការឱ្យបានឆាប់?

នេះជាការសាកល្បងឆន្ទៈនយោបាយទីមួយ។ លោក អនុទីន គួរចាត់វិធានការភ្លាមៗ ដើម្បីឱ្យ JBC ខាងថៃមានសមាសភាព និងសិទ្ធិពេញលេញក្នុងការធ្វើការ ឆ្លើយតបជាផ្លូវការចំពោះសំណើរបស់កម្ពុជា ហើយកំណត់ថ្ងៃប្រជុំ និងថ្ងៃចុះវាស់វែងរួម។ ការប្រកាសជំហានដំបូងនេះមិនគួរពន្យារហួសពីថ្ងៃស្អែកឡើយ។ ពេលដែលលោកអំពាវនាវឱ្យកម្ពុជាកសាងទំនុកចិត្ត លោកក៏អាចបង្ហាញទំនុកចិត្តនោះតាមរយៈការឱ្យស្ថាប័នរបស់ខ្លួនអង្គុយនៅតុចរចា។

ចំពោះបញ្ហាសមុទ្រ កម្ពុជាបានជ្រើសរើសនីតិវិធីសម្រុះសម្រួលក្រោមអនុសញ្ញា UNCLOS ដើម្បីស្វែងរកដំណោះស្រាយដោយសន្តិវិធីតាមច្បាប់អន្តរជាតិ។ ការប្រើនីតិវិធីនេះមិនមានន័យថាកម្ពុជាបិទទ្វារកិច្ចសន្ទនាព្រំដែនគោកឡើយ។ បញ្ហាសមុទ្រ និងបញ្ហាព្រំដែនគោកមានយន្តការដាច់ដោយឡែក។ ក្រសួងការបរទេសថៃផ្ទាល់បានបញ្ជាក់ថា ថៃបានចូលរួមកិច្ចប្រជុំដំបូងជាមួយគណៈកម្មការសម្រុះសម្រួល UNCLOS នៅខែកញ្ញា។ ដូច្នេះ ភាគីទាំងពីរអាចបន្តនីតិវិធីសមុទ្រ ហើយធ្វើឱ្យ JBC ដំណើរការលើព្រំដែនគោកក្នុងពេលតែមួយបាន។

ទន្ទឹមនឹងនោះ យើងត្រូវស្តាប់សំឡេងប្រជាពលរដ្ឋនៅទីតាំងជាក់ស្តែង។ នៅថ្ងៃទី១១ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២៦ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍អាស៊ានប្រចាំកម្ពុជា (AOT-KH) បានចុះសង្កេត ផ្ទៀងផ្ទាត់ និងរាយការណ៍នៅភូមិតេជោមរកត ខេត្តព្រះវិហារ។ តាមសេចក្តីប្រកាសរបស់ក្រសួងការពារជាតិកម្ពុជា លំនៅឋានរបស់គ្រួសារស៊ីវិល ១១៤ គ្រួសារ បានរងផលប៉ះពាល់ទាំងស្រុង ហើយមនុស្ស ៥១១ នាក់ ក្នុងនោះស្ត្រី ២៦៨ នាក់ នៅមិនទាន់អាចត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញបាន។ នេះជាស្ថានភាពមនុស្សជាតិដែលទាមទារការឆ្លើយតបជាបន្ទាន់។

AOT-KH ក៏បានចុះសង្កេតនៅតំបន់ប្រាសាទព្រះវិហារនៅថ្ងៃទី១០ ខែកញ្ញា។ ភាគីកម្ពុជាបានរាយការណ៍អំពីការខូចខាតបេតិកភណ្ឌ និងសកម្មភាពដាក់បន្លាលួស ទូកុងតឺន័រ ព្រមទាំងសំណង់នៅតំបន់ដែលមានជម្លោះ។ ការចុះសង្កេតរបស់ AOT មានតួនាទីផ្តល់ការមើលឃើញផ្ទាល់ និងកំណត់ស្ថានភាពជាក់ស្តែង; វាមិនមែនជាសេចក្តីសម្រេចផ្លូវច្បាប់អំពីខ្សែព្រំដែនទេ។ ហេតុនេះហើយ ទើបការបន្តឱ្យ AOT ចុះពិនិត្យ និងការឱ្យ JBC ចុះវាស់វែងរួម មានសារៈសំខាន់ខ្លាំង។

ការសាកល្បងទីពីរ គឺការគោរពអធិបតេយ្យភាពនៅពេលប្រយុទ្ធប្រឆាំងឧក្រិដ្ឋកម្ម។ ខ្ញុំគាំទ្រការសហការកម្ពុជា–ថៃ ដើម្បីបង្ក្រាបការឆបោកតាមអ៊ីនធឺណិត។ ប៉ុន្តែឧក្រិដ្ឋកម្មនេះជាបណ្ដាញឆ្លងដែនដែលពាក់ព័ន្ធនឹងប្រទេសជាច្រើន។ INTERPOL បានកត់ត្រាករណីជនរងគ្រោះត្រូវបាននាំឆ្លងកាត់ប្រទេសថៃទៅកាន់មជ្ឈមណ្ឌលឆបោកនៅមីយ៉ាន់ម៉ា។ នោះបង្ហាញថា ថៃក៏មានការងារត្រូវធ្វើក្នុងដែនសមត្ថកិច្ចរបស់ខ្លួន ដូចជាស៊ើបអង្កេតផ្លូវឆ្លងកាត់ បណ្ដាញហិរញ្ញវត្ថុ និងអ្នកពាក់ព័ន្ធ។

ប្រសិនបើមានការយកហេតុផលបង្ក្រាបការឆបោកមកពន្យល់អំពីសកម្មភាពដែលកម្ពុជាចាត់ទុកថារំលោភអធិបតេយ្យភាពរបស់ខ្លួន ខ្ញុំសូមសួរថា៖ តើថៃនឹងទទួលយកដែរឬទេ ប្រសិនបើប្រទេសជិតខាងណាមួយប្រើហេតុផលដូចគ្នាដើម្បីឆ្លងចូលទឹកដីថៃ រហូតដល់ទីក្រុងបាងកក ដើម្បីបង្ក្រាបសំបុក Scam online ? គ្មានប្រទេសណាគួរធ្វើបែបនោះឡើយ។ ការបង្ក្រាបឧក្រិដ្ឋកម្មត្រូវធ្វើតាមការផ្លាស់ប្តូរព័ត៌មាន ភស្តុតាង ការសហការរវាងអាជ្ញាធរ និងច្បាប់អន្តរជាតិ ដោយគោរពអធិបតេយ្យភាពគ្នាទៅវិញទៅមក។

ពាក្យ “Don’t Thai to me” ត្រូវបានមនុស្សជាច្រើន និយាយ អំពី មិនទុកចិត្ត ថៃ ជាពិសេសប្រជាជាតិក្នុងតំបន់អាស៊ាន គឺប្រើដើម្បីបង្ហាញការខកចិត្តចំពោះគម្លាតរវាងពាក្យសន្យា និងទង្វើ។ ខ្ញុំសូមយកការខកចិត្តនោះមកដាក់ជាសំណួរដែលអាចឆ្លើយបាន៖ តើ JBC នឹងប្រជុំនៅថ្ងៃណា? តើក្រុមវាស់វែងរួមនឹងចុះទីតាំងនៅថ្ងៃណា? តើ AOT នឹងអាចបន្តសង្កេតការណ៍នៅកន្លែងពាក់ព័ន្ធបានយ៉ាងដូចម្តេច? ហើយតើប្រជាពលរដ្ឋដែលរងផលប៉ះពាល់នឹងអាចវិលត្រឡប់ទៅផ្ទះដោយសុវត្ថិភាពនៅពេលណា?

ខ្មែរមិនត្រូវការបង្កើតរឿងថ្មី ដើម្បីបញ្ជាក់អតីតកាលរបស់ខ្លួនទេ ព្រោះអតីតកាលនោះត្រូវបានចារទុករួចហើយនៅលើថ្ម ក្នុងសិលាចារឹក នៅក្នុងប្រាសាទ ក្នុងប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រ ក្នុងភាសា អក្សរ របាំ តន្ត្រី និងទំនៀមទម្លាប់ដែលបានបន្តរស់រហូតដល់សព្វថ្ងៃ។

មុនពេលរដ្ឋតៃលេចឡើងនៅសតវត្សទី១៣ ខ្មែរមានអក្សរ សិលាចារឹក រដ្ឋបាល រាជធានី ស្ថាបត្យកម្ម និងចក្រភពដ៏រុងរឿងរួចហើយ។ នៅពេលសុខោទ័យចាប់ផ្តើមកសាងអត្តសញ្ញាណនយោបាយរបស់ខ្លួន អង្គរបានឈរជាមហាអំណាចនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍អស់ជាច្រើនសតវត្សរ៍។

ដូច្នេះ ការបញ្ជាក់ថា ខ្មែរមានវប្បធម៌ អក្សរសាស្ត្រ ទំនៀមទម្លាប់ និងប្រពៃណីរបស់ខ្លួន មិនមែនជាវប្បធម៌ដែលកើតចេញពីថៃទេ គឺមានមូលដ្ឋានលើលំដាប់កាលប្បវត្តិ និងភស្តុតាងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ត្រូវទទួលស្គាល់ថា ប្រជាជាតិនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍បានផ្លាស់ប្ដូរ និងជះឥទ្ធិពលគ្នាទៅវិញទៅមកជាបន្តបន្ទាប់។

ការទទួលស្គាល់ឥទ្ធិពលគ្នា គឺជាវិជ្ជាការ។
ការលុបបំបាត់ប្រភពដើម គឺជាការកែប្រែប្រវត្តិសាស្ត្រ។
ការគោរពសច្ចធម៌ មិនមែនជាការស្អប់ជាតិសាសន៍ណាមួយទេ ប៉ុន្តែជាការគោរពចំពោះមនុស្សជាតិ និងមរតករួមរបស់ពិភពលោក។

អ្វីដែលបុព្វបុរសខ្មែរបានកសាង ប្រវត្តិសាស្ត្របានកត់ត្រា សិលាចារឹកបានចារទុក ប្រាសាទបានធ្វើជាសាក្សី ហើយពិភពលោកបានទទួលស្គាល់។ សច្ចធម៌អាចត្រូវគេបំភ្លៃមួយរយៈ ប៉ុន្តែមិនអាចត្រូវគេលុបចេញពីប្រវត្តិសាស្ត្របានឡើយ៕

ការដែលអក្សរនៅតំបន់មានឫសគល់ពីប្រព័ន្ធអក្សរឥណ្ឌាខាងត្បូង មិនធ្វើឱ្យអក្សរខ្មែរបាត់បង់ភាពជាខ្មែរទេ។ គ្រប់អរិយធម៌តែងតែទទួលឥទ្ធិពលពីខាងក្រៅ ប៉ុន្តែភាពជាម្ចាស់អរិយធម៌ស្ថិតនៅលើសមត្ថភាពក្នុងការកែច្នៃ រៀបចំ និងបង្កើតប្រព័ន្ធថ្មីសម្រាប់សង្គមរបស់ខ្លួន។

ខ្មែរមិនបានចម្លងឥណ្ឌាទាំងស្រុងទេ។ ខ្មែរបានយកគំនិតសាសនា ភាសាសំស្ក្រឹត និងគំរូសិល្បៈខ្លះៗ មកបំប្លែងឱ្យសមស្របនឹងបរិស្ថាន សង្គម និងទស្សនៈខ្មែរ រហូតបង្កើតបានជាអរិយធម៌អង្គរដ៏មានលក្ខណៈឯកទេស។

៥. វប្បធម៌ខ្មែរ៖ ផលិតផលនៃប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរផ្ទាល់

វប្បធម៌ខ្មែរ មិនមានន័យត្រឹមតែសម្លៀកបំពាក់ ឬរបាំមួយមុខទេ។ វាជាប្រព័ន្ធរស់នៅទាំងមូល ដែលរួមមាន៖

• ភាសា និងអក្សរ
• ជំនឿ និងសាសនា
• ពិធីរាជការ
• របាំ តន្ត្រី និងល្ខោន
• ចម្លាក់ និងស្ថាបត្យកម្ម
• ម្ហូបអាហារ
• ទំនៀមគោរពមាតាបិតា និងដូនតា
• ពិធីបុណ្យតាមរដូវកាល
• ការរៀបចំភូមិស្រុក
• ប្រព័ន្ធកសិកម្ម និងទឹក
• ប្រពៃណីរៀបការ បុណ្យសព និងពិធីសាសនា។

ទម្រង់វប្បធម៌ទាំងនេះ មួយចំនួនមានភស្តុតាងនៅលើចម្លាក់ប្រាសាទ និងក្នុងសិលាចារឹក តាំងពីមុនការកកើតរដ្ឋតៃ។ ហេតុនេះ វាមិនសមស្របតាមវិធីសាស្ត្រប្រវត្តិសាស្ត្រទេ ក្នុងការយកទម្រង់ដែលមានសក្ខីកម្មក្នុងអរិយធម៌ខ្មែរមុន រួចហៅវាថាជាប្រភពដើមរបស់ថៃ ដោយគ្រាន់តែទម្រង់ស្រដៀងគ្នានោះនៅតែមានក្នុងប្រទេសថៃសព្វថ្ងៃ។

ទីតាំងបច្ចុប្បន្ន មិនកំណត់ជាតិសាសន៍របស់អ្នកកសាងក្នុងអតីតកាលទេ។ ប្រាសាទខ្មែរមួយដែលស្ថិតក្នុងព្រំដែនប្រទេសថៃបច្ចុប្បន្ន នៅតែអាចជាប្រាសាទខ្មែរតាមស្ថាបត្យកម្ម សិលាចារឹក និងកាលបរិច្ឆេទរបស់វា។ ព្រំដែនរដ្ឋទំនើបត្រូវបានកំណត់យូរក្រោយសម័យអង្គរ។

៦. ឥទ្ធិពលខ្មែរលើការកកើតរដ្ឋ និងវប្បធម៌តៃ

មុនសតវត្សទី១៣ តំបន់ជាច្រើនដែលស្ថិតក្នុងប្រទេសថៃបច្ចុប្បន្ន ធ្លាប់ស្ថិតក្រោមឥទ្ធិពល ឬទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយមណ្ឌលអំណាចមន និងខ្មែរ។ សារមន្ទីរ Metropolitan Museum of Art កត់សម្គាល់ថា អំណាចខ្មែរបានបង្កើតមជ្ឈមណ្ឌលតំបន់សំខាន់ៗនៅភីម៉ៃ លពបុរី និងសុខោទ័យ។

សូម្បីតែឯកសាររបស់ UNESCO ស្តីពីសុខោទ័យក៏ទទួលស្គាល់ថា ស្ថាបត្យកម្មសាសនានៅសុខោទ័យមានឥទ្ធិពលពីខ្មែរ និងស្រីលង្កា ព្រមទាំងការច្នៃប្រឌិតរបស់ខ្លួនផងដែរ។

នេះបង្ហាញគោលការណ៍សំខាន់មួយ៖ រដ្ឋតៃមិនបានកើតឡើងក្នុងទីវាលទទេទេ។ វាបានកើតឡើងក្នុងភូមិសាស្ត្រដែលមានអរិយធម៌មន–ខ្មែរ និងបណ្ដាញព្រះពុទ្ធសាសនារីកចម្រើនរួចមកហើយ។ រដ្ឋតៃសម័យដើមបានទទួល ស្រូបយក និងកែច្នៃធាតុជាច្រើនពីប្រព័ន្ធចាស់ៗ ដូចជា៖

• ពាក្យសព្ទរាជការ និងសាសនា
• ទស្សនៈព្រះមហាក្សត្រ
• ពិធីក្នុងរាជវាំង
• ស្ថាបត្យកម្មប្រាសាទ
• ទេវកថារាមាយណៈ
• សិល្បៈរបាំ និងតន្ត្រីរាជវាំង
• ប្រព័ន្ធច្បាប់ និងរដ្ឋបាលមួយចំនួន
• វាក្យសព្ទខ្មែរក្នុងភាសាតៃ ជាពិសេសពាក្យរាជសព្ទ។

ការទទួលឥទ្ធិពលនេះមិនមានន័យថា ថៃគ្មានវប្បធម៌ផ្ទាល់ខ្លួនឡើយ។ នៅពេលក្រោយ សង្គមតៃបានកែច្នៃធាតុដែលទទួលបាន រួមបញ្ចូលជាមួយធាតុមន លាវ ឥណ្ឌា ស្រីលង្កា ចិន និងធាតុតៃដើម ដើម្បីបង្កើតវប្បធម៌ថៃដែលមានអត្តសញ្ញាណរបស់ខ្លួន។

ប៉ុន្តែ «ការកែច្នៃបន្ត» មិនគួរត្រូវបម្លែងទៅជា «ការអះអាងថាជាប្រភពដើម» នោះទេ។

៧. មិនគួរនិយាយថា «អ្វីៗទាំងអស់មិនមែនជារបស់ថៃ» ដោយគ្មានការបែងចែក

ដើម្បីឱ្យការវិភាគមានទម្ងន់វិជ្ជាការ យើងមិនគួរធ្លាក់ទៅក្នុងការអះអាងជ្រុលថា អ្វីៗទាំងអស់នៅក្នុងវប្បធម៌ថៃសុទ្ធតែមកពីខ្មែរនោះទេ។ ការអះអាងបែបនេះមិនខុសពីការលុបបំបាត់ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរដែរ ព្រោះវាបដិសេធភាពស្មុគស្មាញនៃការផ្លាស់ប្ដូរវប្បធម៌។

សច្ចធម៌ដែលត្រឹមត្រូវជាងគេ គឺ៖

ខ្មែរមានអរិយធម៌ រដ្ឋ អក្សរ ភាសា សិល្បៈ និងប្រពៃណីដែលមានភស្តុតាងច្បាស់លាស់ មុនការកកើតរដ្ឋតៃជាច្រើនសតវត្សរ៍។ នៅពេលរដ្ឋតៃកកើត វាបានទទួលឥទ្ធិពលយ៉ាងសំខាន់ពីអរិយធម៌ដែលមានស្រាប់ ជាពិសេសអរិយធម៌មន–ខ្មែរ ហើយក្រោយមកបានកែច្នៃទៅជាទម្រង់របស់ខ្លួន។

ការនិយាយបែបនេះមិនបន្ទាបថៃ ហើយក៏មិនលើកខ្មែរដោយគ្មានភស្តុតាងដែរ។ វាគ្រាន់តែដាក់អ្នកកសាង អ្នកទទួលឥទ្ធិពល និងអ្នកអភិវឌ្ឍបន្ត នៅក្នុងលំដាប់ពេលវេលាត្រឹមត្រូវ។

៨. សច្ចធម៌ប្រវត្តិសាស្ត្រ មិនអាចកែប្រែតាមព្រំដែននយោបាយ

អំណាចនយោបាយអាចផ្លាស់ប្ដូរ ព្រំដែនអាចប្រែប្រួល ប្រាសាទអាចធ្លាក់ទៅក្នុងដែនរដ្ឋមួយផ្សេង ហើយឈ្មោះទីកន្លែងអាចត្រូវប្ដូរ។ ប៉ុន្តែអ្វីដែលមិនងាយផ្លាស់ប្ដូរ គឺ៖

• កាលបរិច្ឆេទនៃការសាងសង់
• អក្សរលើសិលាចារឹក
• ព្រះនាមអ្នកស្ថាបនា
• ទម្រង់ស្ថាបត្យកម្ម
• ភាសាដែលប្រើក្នុងឯកសារ
• បច្ចេកទេសសំណង់
• បរិបទនយោបាយនៃសម័យនោះ។

ប្រាសាទមួយមិនអាចប្ដូរជាតិសាសន៍តាមការផ្លាស់ប្ដូរព្រំដែនបានទេ។ សិលាចារឹកមិនអាចប្រែក្លាយភាសារបស់ខ្លួនតាមសេចក្ដីប្រកាសនយោបាយបានទេ។ កាលបរិច្ឆេទមិនអាចត្រូវបង្រួញ ឬពង្រីកដើម្បីបម្រើការឃោសនាបានទេ។

ហេតុនេះ ការការពារបេតិកភណ្ឌខ្មែរ មិនមែនជាការប្រឆាំងប្រជាជនជិតខាងឡើយ។ វាជាការការពារភាពត្រឹមត្រូវនៃប្រវត្តិសាស្ត្រ។

ខ្មែរកសាងអរិយធម៌ និងចក្រភពអង្គរ មុនការកកើតរដ្ឋតៃ៖ សច្ចធម៌ប្រវត្តិសាស្ត្រដែលភស្តុតាងបានចារទុក
by CHEA Chanboribo (Dr.Music Philosophy )

ការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រ មិនគួរចាប់ផ្តើមពីមោទកភាពជាតិនិយម ការស្អប់ខ្ពើមជាតិសាសន៍ ឬការប្រកួតប្រជែងយកឈ្នះចាញ់គ្នានោះទេ។ ប្រវត្តិសាស្ត្រត្រូវឈរលើកាលបរិច្ឆេទ សិលាចារឹក បុរាណវត្ថុ ស្ថាបត្យកម្ម ភាសា អក្សរសាស្ត្រ និងសក្ខីកម្មដែលអាចផ្ទៀងផ្ទាត់បាន។

នៅពេលភស្តុតាងទាំងនេះត្រូវបានដាក់តាមលំដាប់ពេលវេលា សច្ចធម៌មួយបានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា៖ ប្រជាជាតិខ្មែរបានកសាងរដ្ឋ អក្សរ ភាសា សាសនា សិល្បៈ ស្ថាបត្យកម្ម ប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រង និងចក្រភពអង្គរ ជាច្រើនសតវត្សរ៍ មុនការលេចឡើងនៃរដ្ឋតៃ ឬរដ្ឋសៀមក្នុងនាមជាអំណាចនយោបាយឯករាជ្យ។

នេះមិនមែនជាការបដិសេធអត្តសញ្ញាណ ឬសមិទ្ធផលរបស់ប្រជាជនថៃសម័យក្រោយទេ។ ប៉ុន្តែវាជាការបែងចែកឱ្យច្បាស់រវាង «អ្នកបង្កើតដើម» «អ្នកទទួលឥទ្ធិពល» និង «អ្នកកែច្នៃបន្ត» តាមលំដាប់ប្រវត្តិសាស្ត្រ។

១. ត្រូវបែងចែក «ជនជាតិតៃ» និង «រដ្ឋតៃ»

ចំណុចសំខាន់បំផុតក្នុងការវិភាគនេះ គឺត្រូវបែងចែកឱ្យដាច់រវាង៖

• ក្រុមមនុស្សនិយាយភាសាតៃ ដែលអាចមានវត្តមាន ឬធ្វើចំណាកស្រុកនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកជាបន្តបន្ទាប់ និង
• រដ្ឋតៃ ឬនគរតៃ ដែលមានអំណាចនយោបាយ រាជធានី ព្រះមហាក្សត្រ ច្បាប់ និងអត្តសញ្ញាណរដ្ឋច្បាស់លាស់។

ការដែលមានក្រុមមនុស្សមួយរស់នៅក្នុងតំបន់ មិនមានន័យថាក្រុមនោះបានបង្កើតអរិយធម៌ នគរ ឬបូជនីយដ្ឋានទាំងអស់ក្នុងតំបន់នោះឡើយ។ ដូចគ្នានេះដែរ វត្តមានរបស់ក្រុមនិយាយភាសាតៃនៅទីកន្លែងណាមួយ មិនអាចត្រូវប្រើជាភស្តុតាងថា ប្រាសាទ សិលាចារឹក សិល្បៈ ឬប្រព័ន្ធរាជសម្បត្តិដែលមានមុននោះ សុទ្ធតែជារបស់តៃបានទេ។

អង្គការយូណេស្កូកំណត់ថា សុខោទ័យជារាជធានីនៃនគរសៀមដំបូងនៅសតវត្សទី១៣ និងទី១៤ ហើយអរិយធម៌សុខោទ័យបានស្រូបយកឥទ្ធិពលជាច្រើន រួមទាំងប្រពៃណីចាស់ៗក្នុងតំបន់ មុននឹងកែច្នៃទៅជារចនាបថសុខោទ័យ។

ផ្ទុយទៅវិញ អង្គរជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃចក្រភពខ្មែរ ចាប់ពីសតវត្សទី៩ ដល់សតវត្សទី១៥។ នេះមានន័យថា នៅពេលរដ្ឋសុខោទ័យចាប់ផ្តើមលេចឡើង អរិយធម៌អង្គរបានរីកចម្រើនអស់រយៈពេលប្រមាណបួនសតវត្សរ៍រួចទៅហើយ។

២. អរិយធម៌ខ្មែរមិនបានចាប់ផ្តើមត្រឹមសម័យអង្គរទេ

ការលើកឡើងថា ខ្មែរមានប្រវត្តិសាស្ត្រមុនរដ្ឋតៃ មិនអាស្រ័យតែលើអង្គរវត្ត ឬអង្គរធំប៉ុណ្ណោះទេ។ មុនសម័យអង្គរ ខ្មែរមានមូលដ្ឋាននយោបាយ និងវប្បធម៌រួចជាស្រេច តាមរយៈរដ្ឋ និងមជ្ឈមណ្ឌលបុរាណជាបន្តបន្ទាប់។

សិលាចារឹកនៃកម្ពុជាបុរាណប្រមាណ ១ ៥០០ ផ្ទាំង ត្រូវបានសរសេរជាភាសាខ្មែរបុរាណ ភាសាសំស្ក្រឹត ឬទាំងពីរ ចាប់ពីសតវត្សទី៦ ដល់សតវត្សទី១៤។ ភស្តុតាងនេះបង្ហាញថា ខ្មែរមានប្រព័ន្ធអក្សរ ភាសារដ្ឋបាល ពាក្យសព្ទនយោបាយ កំណត់ត្រាសាសនា កម្មសិទ្ធិដីធ្លី អំណោយដល់ប្រាសាទ និងការរៀបចំសង្គម តាំងពីមុនការកកើតរដ្ឋសុខោទ័យជាច្រើនសតវត្សរ៍។

ដូច្នេះ អង្គរមិនមែនជាអរិយធម៌ដែលផុសឡើងភ្លាមៗដោយគ្មានឫសគល់នោះទេ។ វាជាកំពូលនៃដំណើរអភិវឌ្ឍដ៏វែងមួយ ដែលបានចាប់ផ្តើមពីសង្គមបុរាណ ការកសាងទីក្រុង ការគ្រប់គ្រងទឹក កសិកម្ម ពាណិជ្ជកម្ម សាសនា និងប្រព័ន្ធរាជការ។

៣. ចក្រភពអង្គរ៖ ភស្តុតាងនៃសមត្ថភាពរដ្ឋខ្មែរ

ចក្រភពមួយមិនអាចកើតឡើងដោយមានតែប្រាសាទមួយចំនួនបានទេ។ ដើម្បីបង្កើតនិងគ្រប់គ្រងចក្រភពដ៏ធំមួយ ត្រូវការសមត្ថភាពជាច្រើន៖

• អំណាចនយោបាយកណ្ដាល
• រដ្ឋបាលថ្នាក់កណ្ដាល និងថ្នាក់តំបន់
• កម្លាំងការពារនគរ
• ប្រព័ន្ធពន្ធ និងការបែងចែកកម្លាំងពលកម្ម
• បច្ចេកវិទ្យាធារាសាស្ត្រ
• កសិកម្មដែលអាចផ្គត់ផ្គង់ប្រជាជនច្រើន
• ក្រុមស្ថាបត្យករ វិស្វករ ជាងចម្លាក់ និងសិល្បករ
• អក្សរ និងភាសាសម្រាប់ចុះកំណត់ត្រា
• ទស្សនៈសាសនា និងគោលគំនិតអំពីរដ្ឋ
• បណ្ដាញផ្លូវ ស្ពាន អាងទឹក និងមន្ទីរពេទ្យ។

អង្គរមានផ្ទៃបុរាណវិទ្យាជាង ៤០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងមានសំណល់រាជធានីជាបន្តបន្ទាប់របស់ចក្រភពខ្មែរ។ UNESCO ចាត់ទុកអង្គរជាតំបន់បុរាណវិទ្យាសំខាន់បំផុតមួយនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។

អង្គរវត្ត បាយ័ន បន្ទាយស្រី ប្រាសាទព្រះវិហារ ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ និងបណ្ដាញប្រាសាទខ្មែរជាច្រើនទៀត មិនមែនគ្រាន់តែជាសំណង់សាសនាទេ។ វាជាឯកសារថ្មដែលបញ្ជាក់ពីអំណាចរដ្ឋ ចំណេះដឹងគណិតវិទ្យា ធរណីមាត្រ តារាសាស្ត្រ សិល្បៈ ទេវកថា និងបច្ចេកទេសសំណង់របស់ខ្មែរ។

៤. អក្សរខ្មែរ និងអក្សរសាស្ត្រ៖ ស្មារតីរបស់អរិយធម៌

អក្សរមិនមែនគ្រាន់តែជាសញ្ញាសម្រាប់សរសេរទេ។ អក្សរជាឧបករណ៍រក្សាការចងចាំរបស់ជាតិ និងជាសរសៃឈាមនៃរដ្ឋបាល។

សិលាចារឹកខ្មែរបុរាណបង្ហាញពី៖

• ព្រះនាមព្រះមហាក្សត្រ និងព្រះរាជវង្ស
• ឈ្មោះមន្ត្រី និងតួនាទីរដ្ឋបាល
• ព្រំដែនដីធ្លី និងកម្មសិទ្ធិ
• អំណោយដល់សាសនស្ថាន
• ការរៀបចំកម្លាំងពលកម្ម
• ទំនាក់ទំនងរវាងរាជសម្បត្តិ និងសាសនា
• ឈ្មោះទីកន្លែង និងសហគមន៍
• គំនិតសីលធម៌ ទស្សនវិជ្ជា និងសាសនា។

នេះបញ្ជាក់ថា ភាសាខ្មែរ និងអក្សរខ្មែរ មានមុខងារជាភាសាអរិយធម៌ និងភាសារដ្ឋតាំងពីយូរមុនពេលអក្សរតៃលេចឡើងក្នុងកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រ។

ភាពស្រដៀងគ្នាគួរត្រូវបានប្រើជាស្ពានសម្រាប់ការយល់ដឹង មិនមែនជាអាវុធសម្រាប់ការដណ្ដើមប្រវត្តិសាស្ត្រទេ។ ប្រទេសមានវប្បធម៌ខ្ពស់ មិនចាំបាច់បន្ថយតម្លៃប្រទេសជិតខាង ដើម្បីលើកកម្ពស់ខ្លួនឯងឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ ការហ៊ានទទួលស្គាល់ប្រភព ការប្រាស្រ័យឥទ្ធិពល និងការចែករំលែកមរតក គឺជាសញ្ញានៃភាពចាស់ទុំខាងវប្បធម៌។

√សារជូនប្រជាពលរដ្ឋថៃ

ប្រជាពលរដ្ឋថៃទាំងមូលមិនត្រូវបានចាត់ទុកថាជាគូប្រជែងរបស់ប្រជាជនកម្ពុជាទេ។ ប្រជាជនទាំងពីរមានការរស់នៅជិតខាង មានទំនាក់ទំនងគ្រួសារ ពាណិជ្ជកម្ម ទេសចរណ៍ ការងារ សាសនា និងវប្បធម៌ជាមួយគ្នាជាយូរមកហើយ។ ភាពខុសគ្នាខាងទស្សនៈនយោបាយ ឬជម្លោះលើការបកស្រាយប្រវត្តិសាស្ត្រ មិនគួរប្រែក្លាយទៅជាការស្អប់ខ្ពើមរវាងប្រជាជនទាំងពីរឡើយ។

√យើងសូមអំពាវនាវដល់បញ្ញវន្ត អ្នកសារព័ត៌មាន យុវជន និងប្រជាពលរដ្ឋថៃ ដែលគោរពការពិត ឱ្យចូលរួមទប់ស្កាត់ព័ត៌មានក្លែងក្លាយ ការប្រមាថជាតិសាសន៍ និងការប្រើប្រវត្តិសាស្ត្រជាឧបករណ៍បង្កការស្អប់ខ្ពើម។ ការសិក្សាឯកសារពីប្រភពចម្រុះ និងការពិភាក្សាដោយសុចរិត នឹងមានតម្លៃជាងការវិនិច្ឆ័យតាមវីដេអូខ្លីៗ ឬសារជាតិនិយមនៅលើបណ្ដាញសង្គម។

ការគោរពប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ មិនធ្វើឱ្យប្រវត្តិសាស្ត្រថៃតូចចុះទេ។ ការទទួលស្គាល់ប្រភពដើមនៃសិល្បៈណាមួយ ក៏មិនមែនជាការបន្ទាបបន្ថោកសិល្បករថៃនោះដែរ។ ផ្ទុយទៅវិញ វាជាការបង្ហាញពីសុចរិតភាព និងភាពក្លាហានក្នុងការរស់នៅជាមួយការពិត។

√សារជូនអ្នកនយោបាយថៃ

អ្នកនយោបាយថៃមួយចំនួនគួរឈប់ប្រើកម្ពុជា បញ្ហាព្រំដែន និងមរតកវប្បធម៌ខ្មែរ ជាឧបករណ៍ដើម្បីបង្កើនប្រជាប្រិយភាពក្នុងស្រុក ឬបង្វែរការចាប់អារម្មណ៍ពីបញ្ហាផ្ទៃក្នុង។ ការបំផុសជាតិនិយមអាចផ្តល់ផលចំណេញនយោបាយរយៈពេលខ្លី ប៉ុន្តែវាបង្កការមិនទុកចិត្តរយៈពេលវែង ធ្វើឱ្យខូចទំនាក់ទំនងប្រជាជន និងអាចបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់សន្តិភាពតំបន់។

បញ្ហាប្រវត្តិសាស្ត្រ ព្រំដែន និងបេតិកភណ្ឌ មិនត្រូវដោះស្រាយតាមរយៈការគំរាមកំហែង សម្ពាធយោធា ការបង្កើតហេតុការណ៍នៅលើដី ឬការឃោសនាជាតិនិយមទេ។ បញ្ហាទាំងនេះត្រូវដោះស្រាយដោយច្បាប់អន្តរជាតិ សន្ធិសញ្ញា ផែនទី ឯកសារដែលមានសុពលភាព យន្តការទ្វេភាគី និងការចរចាដោយសុចរិត។

ការគោរពអធិបតេយ្យភាព បូរណភាពទឹកដី និងសេចក្ដីថ្លៃថ្នូររបស់ប្រទេសជិតខាង មិនមែនជាភាពទន់ខ្សោយទេ។ វាជាការបង្ហាញថា រដ្ឋមួយមានភាពចាស់ទុំ និងមានទំនួលខុសត្រូវចំពោះសន្តិភាព។

មេដឹកនាំដែលមានទស្សនវិស័យ មិនបញ្ជូនកំហឹងពីអតីតកាលទៅឱ្យយុវជនជំនាន់ក្រោយទេ។ ពួកគេត្រូវបង្រៀនយុវជនឱ្យយល់ពីការពិត ស្គាល់កំហុសក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ និងកសាងអនាគតរួមលើមូលដ្ឋាននៃការគោរពគ្នា។

√កម្ពុជាមិនទាមទារអ្វីដែលមិនមែនជារបស់ខ្លួន

កម្ពុជាមិនចាំបាច់បង្កើតប្រវត្តិសាស្ត្រថ្មី ដើម្បីបញ្ជាក់ពីភាពចាស់ទុំនៃអរិយធម៌ខ្មែរទេ ពីព្រោះសក្ខីភាពមានស្រាប់នៅលើទឹកដី នៅក្នុងសិលាចារឹក នៅលើជញ្ជាំងប្រាសាទ នៅក្នុងភាសា និងនៅក្នុងការរស់នៅរបស់ប្រជាជនខ្មែរ។

កម្ពុជាក៏មិនទាមទារមរតករបស់អ្នកដទៃមកធ្វើជារបស់ខ្លួនដែរ។ អ្វីដែលកម្ពុជាទាមទារ គឺការគោរពការពិត ការទទួលស្គាល់ប្រភព និងការបញ្ឈប់ការបង្ខូចប្រវត្តិសាស្ត្រដែលបង្កការស្អប់ខ្ពើមរវាងប្រជាជន។

កម្ពុជាប្រហែលជាប្រទេសតូចជាងប្រទេសជិតខាងខ្លះ ទាំងទំហំទឹកដី ប្រជាជន និងសេដ្ឋកិច្ច ប៉ុន្តែទំហំប្រទេសមិនមែនជារង្វាស់នៃភាពត្រឹមត្រូវទេ។ អំណាចមិនអាចកែប្រែប្រភពដើមនៃមរតកបាន ហើយសំឡេងខ្លាំងក៏មិនអាចលុបសិលាចារឹកចេញពីថ្មបានដែរ។

√សន្តិភាពត្រូវកសាងលើការពិត

កម្ពុជា និងថៃមិនអាចផ្លាស់ប្តូរភូមិសាស្ត្របានទេ។ ប្រទេសទាំងពីរនឹងនៅតែជាប្រទេសជិតខាង ហើយប្រជាជនទាំងពីរនឹងត្រូវបន្តរស់នៅ ធ្វើពាណិជ្ជកម្ម ធ្វើដំណើរ និងកសាងអនាគតនៅក្នុងតំបន់តែមួយ។ ដូច្នេះ សន្តិភាពយូរអង្វែងមិនអាចកសាងលើការបង្ខូចប្រវត្តិសាស្ត្រ ឬការមើលងាយសេចក្ដីថ្លៃថ្នូររបស់គ្នាបានទេ។

មិត្តភាពពិតមិនទាមទារឱ្យភាគីណាមួយបោះបង់អត្តសញ្ញាណរបស់ខ្លួនឡើយ។ កិច្ចសហប្រតិបត្តិការពិត ក៏មិនត្រូវកសាងលើភាពស្ងៀមស្ងាត់របស់អ្នកដែលរងការបំពានដែរ។ មូលដ្ឋានរឹងមាំបំផុតសម្រាប់ទំនាក់ទំនងកម្ពុជា–ថៃ គឺការគោរពគ្នា ការទទួលស្គាល់ការពិត ការអនុវត្តច្បាប់ និងការបដិសេធនយោបាយបង្កការស្អប់ខ្ពើម។

ប្រជាជនខ្មែរចង់បានសន្តិភាព មិនមែនការប្រឈមមុខ។ យើងចង់បានមិត្តភាព មិនមែនការស្អប់ខ្ពើម។ យើងចង់បានការសន្ទនាផ្អែកលើភស្តុតាង មិនមែនការប្រកួតប្រជែងដោយព័ត៌មានក្លែងក្លាយ។ ប៉ុន្តែការស្រឡាញ់សន្តិភាពមិនមានន័យថា ខ្មែរត្រូវស្ងៀមស្ងាត់នៅពេលប្រវត្តិសាស្ត្រ អត្តសញ្ញាណ អធិបតេយ្យភាព និងសេចក្ដីថ្លៃថ្នូររបស់ខ្លួនត្រូវបានបំភ្លៃនោះទេ។

អ្វីដែលបុព្វបុរសខ្មែរបានបង្កើត ប្រវត្តិសាស្ត្របានកត់ត្រា។ អ្វីដែលសិលាចារឹក និងមរតកបានបញ្ជាក់ ពិភពលោកបានទទួលស្គាល់។ គ្មានការឃោសនា គ្មានអំណាចនយោបាយ និងគ្មានសំឡេងជាតិនិយមណាមួយ អាចលុបបំបាត់ការពិតទាំងនេះបានឡើយ។

កម្ពុជាគោរពវប្បធម៌របស់គ្រប់ជាតិ ប៉ុន្តែកម្ពុជាក៏ទាមទារឱ្យគ្រប់ជាតិគោរពវប្បធម៌ ប្រវត្តិសាស្ត្រ អធិបតេយ្យភាព និងសេចក្ដីថ្លៃថ្នូររបស់កម្ពុជាដូចគ្នា។

ការពិតមិនមែនជាកម្មសិទ្ធិរបស់អ្នកដែលមានសំឡេងខ្លាំងជាងគេទេ។ ការពិតជាកម្មសិទ្ធិរបស់ភស្តុតាង។

វិចារណកថា៖ «ត្រីចូលជុច»
ដោយ៖លោកតា

«ជុច» គឺជាឧបករណ៍នេសាទបុរាណរបស់ខ្មែរ ដែលបុព្វបុរសយើងបានប្រើប្រាស់តាំងពីយូរលង់មកហើយ។ វាត្រូវបានបង្កើតឡើងឱ្យត្រីអាចចូលបាន ប៉ុន្តែនៅពេលចូលហើយ ពិបាកថយក្រោយចេញវិញ។ ត្រីរ៉ស់ ត្រីឆ្តោ ត្រីផ្ទក់ ឬត្រីផ្សេងៗ ពេលចូលក្នុងជុចហើយ ទីបំផុតក៏ស្ថិតនៅក្នុងដៃម្ចាស់ជុច ដែលអាចយកទៅអាំង ស្ងោរ ឬចម្អិនតាមចិត្តប្រាថ្នា។

រឿង «ត្រីចូលជុច» នេះ អាចយកមកធ្វើជាការប្រៀបធៀបមួយសម្រាប់មើលស្ថានការណ៍ការទូត និងការប្រកែកគ្នាអំពីជម្លោះព្រំដែនកម្ពុជា–ថៃនាពេលបច្ចុប្បន្ន។

ថ្មីៗនេះ លោក ថម អាន់ឌ្រូស (Tom Andrews) អ្នករាយការណ៍ពិសេសរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ បានបដិសេធការចោទប្រកាន់ពីភាគីថៃដែលថា ការវាយតម្លៃរបស់លោកពាក់ព័ន្ធនឹងស្ថានការណ៍ជម្លោះព្រំដែនថៃ–កម្ពុជា ត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយដោយមិនបានពិគ្រោះយោបល់ជាមុនជាមួយទីក្រុងបាងកក។

ភាគីថៃវិញបានរិះគន់ការវាយតម្លៃនេះ ដោយលើកឡើងពីបញ្ហាតុល្យភាព ប្រភពព័ត៌មាន និងវិសាលភាពនៃអាណត្តិរបស់អ្នករាយការណ៍ពិសេស។ ក្នុងលិខិតចុះថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ផ្ញើទៅកាន់ឧត្តមស្នងការសិទ្ធិមនុស្សអង្គការសហប្រជាជាតិ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសថៃ លោក ស៊ីហាសាក់ ភួងកេតកែវ បានបង្ហាញការខកចិត្តចំពោះសេចក្តីថ្លែងការណ៍បញ្ចប់បេសកកម្មរបស់លោក ថម អាន់ឌ្រូស បន្ទាប់ពីដំណើរទស្សនកិច្ចផ្លូវការរបស់លោក ចាប់ពីថ្ងៃទី២០ ដល់ថ្ងៃទី៣១ ខែកក្កដា។

នៅត្រង់នេះ សំណួរសំខាន់មិនមែនថា អ្នកណានិយាយខ្លាំងជាងអ្នកណា នោះទេ។

សំណួរគឺ៖ តើការពិតនៅឯណា?

ភាគីមួយមានការអះអាងរបស់ខ្លួន។ ភាគីមួយទៀតមានការបដិសេធរបស់ខ្លួន។ បើការអះអាងមួយត្រូវឆ្លើយតបដោយការបដិសេធ ហើយការបដិសេធត្រូវឆ្លើយតបដោយការចោទប្រកាន់ថ្មីមួយទៀត វិវាទនឹងបន្តវិលជុំដោយគ្មានទីបញ្ចប់។

ខ្មែរយើងមានពាក្យមួយឃ្លាថា៖

«កុំឱ្យប្រុសប្រកាន់ ស្រីប្រកែក»។

មានន័យថា នៅពេលភាគីទាំងពីរប្រកាន់ថាខ្លួនត្រូវរៀងៗខ្លួន ការឈ្លោះប្រកែកគ្នាតទៅទៀត មិនអាចធ្វើឱ្យការពិតលេចចេញឡើយ។ ត្រូវមានភាគីទីបី ឬយន្តការមួយដែលអាចពិនិត្យភស្តុតាង ស្តាប់ហេតុផល និងវិនិច្ឆ័យដោយផ្អែកលើច្បាប់។

ចំពោះវិវាទរវាងរដ្ឋ និងរដ្ឋ យន្តការដែលមានទម្ងន់បំផុតមួយ គឺ យន្តការច្បាប់អន្តរជាតិ និងតុលាការអន្តរជាតិ។

បើកម្ពុជាអះអាងថាខ្លួនមានសន្ធិសញ្ញា ផែនទី ឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រ និងមូលដ្ឋានច្បាប់អន្តរជាតិ ហើយថៃក៏អះអាងថាខ្លួនមានហេតុផល និងភស្តុតាងរបស់ខ្លួនដែរ នោះហេតុអ្វីមិនយកភស្តុតាងទាំងអស់ទៅដាក់លើតុច្បាប់?

ឱ្យច្បាប់និយាយ។

ឱ្យភស្តុតាងនិយាយ។

ឱ្យយន្តការអន្តរជាតិវិនិច្ឆ័យ។

ការទៅរកយន្តការតុលាការអន្តរជាតិ មិនគួរត្រូវបានយល់ថា ជាការចាញ់ ឬជាការបាត់បង់កិត្តិយសជាតិឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ វាជាការបង្ហាញថា រដ្ឋមួយមានទំនុកចិត្តលើភស្តុតាងរបស់ខ្លួន និងជ្រើសរើសច្បាប់ជំនួសកម្លាំង។

យ៉ាងណាក៏ដោយ តាមគោលការណ៍ច្បាប់ យើងមិនអាចសន្និដ្ឋានដោយស្វ័យប្រវត្តិថា ភាគីណាមួយដែលមិនព្រមទៅតុលាការអន្តរជាតិ គឺជាភាគីខុសនោះទេ ព្រោះសមត្ថកិច្ចរបស់តុលាការអន្តរជាតិក៏អាស្រ័យលើមូលដ្ឋានច្បាប់ និងការទទួលស្គាល់សមត្ថកិច្ចរបស់រដ្ឋពាក់ព័ន្ធផងដែរ។

ប៉ុន្តែ ក្នុងទិដ្ឋភាពនយោបាយ និងសាធារណមតិ មានសំណួរមួយដែលពិបាកជៀសវាង៖

បើភាគីទាំងពីរប្រកាន់ថាខ្លួនត្រឹមត្រូវ ហេតុអ្វីត្រូវខ្លាចការពិនិត្យដោយយន្តការច្បាប់អន្តរជាតិ?

នេះហើយជាចំណុចដែលខ្ញុំហៅថា «ត្រីចូលជុច»។

ពេលវិវាទនៅក្នុងវាលនៃការឃោសនា ភាគីនីមួយៗអាចនិយាយតាមការបកស្រាយរបស់ខ្លួន។ ប៉ុន្តែពេលវិវាទចូលក្នុង «ជុចនៃច្បាប់» ពាក្យសម្តីមិនគ្រប់គ្រាន់ទៀតទេ។ ត្រូវមានឯកសារ ត្រូវមានផែនទី ត្រូវមានសន្ធិសញ្ញា ត្រូវមានភស្តុតាង និងត្រូវមានហេតុផលដែលអាចឈរបាននៅចំពោះមុខច្បាប់អន្តរជាតិ។

នៅទីនោះ អ្នកដែលស្រែកខ្លាំងជាងគេ មិនប្រាកដថាជាអ្នកឈ្នះទេ។

អ្នកដែលមានភស្តុតាងរឹងមាំជាងគេ ទើបមានទម្ងន់។

ដូច្នេះ ផ្លូវចេញពីជម្លោះមិនគួរជាការបង្កើនកំហឹងរវាងប្រជាជនទាំងពីរ មិនគួរជាការប្រកួតប្រជែងព័ត៌មាន និងក៏មិនគួរជាការប្រើកម្លាំងនោះដែរ។

ផ្លូវដែលស៊ីវិល័យជាងគេ គឺ ការចរចា ការទូត និងច្បាប់អន្តរជាតិ។

ព្រំដែនអាចជាបញ្ហារវាងរដ្ឋាភិបាល ប៉ុន្តែប្រជាជនកម្ពុជា និងថៃមិនគួរក្លាយជាសត្រូវនឹងគ្នាទេ។ ប្រជាជនទាំងពីរត្រូវរស់នៅជិតខាងគ្នាជារៀងរហូត។ ដូច្នេះ ដំណោះស្រាយដែលល្អបំផុត គឺដំណោះស្រាយដែលអាចរក្សាបានទាំង យុត្តិធម៌ សន្តិភាព និងទំនាក់ទំនងរយៈពេលវែងរវាងប្រជាជាតិទាំងពីរ។

ចុងក្រោយ ខ្ញុំសូមទុកជាទស្សនៈមួយថា៖

«បើភាគីទាំងពីរប្រកាន់ថាខ្លួនត្រូវ កុំឱ្យប្រុសប្រកាន់ ស្រីប្រកែក។ ចូរយកភស្តុតាងទៅដាក់លើតុច្បាប់។ ព្រោះនៅចំពោះមុខច្បាប់អន្តរជាតិ អ្នកដែលនិយាយខ្លាំង មិនសំខាន់ស្មើអ្នកដែលមានភស្តុតាងរឹងមាំឡើយ»។

នោះហើយជាវិធីបញ្ចប់ការប្រកែក។

[ការពិតត្រូវតែមកមុនល្បឿន]
ដោយ៖ លោកតា

វិជ្ជាជីវៈសារព័ត៌មាន ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយឈរលើគោលការណ៍ស្នូលបីយ៉ាង គឺ ការពិត ការទទួលខុសត្រូវ និងការផ្ទៀងផ្ទាត់ព័ត៌មាន។ គោលបំណងរបស់សារព័ត៌មាន មិនមែនដើម្បីប្រកួតប្រជែងថា អ្នកណាផ្សាយបានមុនគេ ឬទាក់ទាញអ្នកអាន អ្នកស្តាប់ និងអ្នកទស្សនាបានច្រើនជាងគេនោះទេ ប៉ុន្តែគឺដើម្បីធានាថា ព័ត៌មានដែលផ្សព្វផ្សាយទៅកាន់សាធារណជន គឺជាព័ត៌មានពិត មានភាពត្រឹមត្រូវ និងអាចទុកចិត្តបាន។

ករណីនារីជនជាតិសិង្ហបុរីវ័យ ២០ ឆ្នាំ ដែលបានធ្វើដំណើរមកប្រទេសកម្ពុជានាពេលថ្មីៗនេះ គឺជាមេរៀនដ៏មានតម្លៃមួយសម្រាប់វិស័យសារព័ត៌មាន។ មុនពេលមានការបញ្ជាក់ជាផ្លូវការពីអាជ្ញាធរមានសមត្ថកិច្ច និងពីសាមីខ្លួនផ្ទាល់ ព័ត៌មាន និងការសន្និដ្ឋានជាច្រើនបានរីករាលដាលយ៉ាងឆាប់រហ័សនៅលើបណ្ដាញសង្គម ហើយត្រូវបានប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយមួយចំនួនដកស្រង់ផ្សព្វផ្សាយបន្ត។ ជាលទ្ធផល សាធារណមតិមួយចំនួនបានយល់ថា កម្ពុជាជាទីតាំងនៃសកម្មភាពឆបោកតាមប្រព័ន្ធអនឡាញ ទាំងដែលមិនទាន់មានការផ្ទៀងផ្ទាត់ឱ្យបានគ្រប់ជ្រុងជ្រោយនៅឡើយ។

ប៉ុន្តែ បន្ទាប់ពីការស្រាវជ្រាវ និងការផ្ទៀងផ្ទាត់ដោយអាជ្ញាធរមានសមត្ថកិច្ច សាមីខ្លួនបានចេញមុខបញ្ជាក់ជាសាធារណៈថា ការមកកម្ពុជាគឺជាការសម្រេចចិត្តដោយស្ម័គ្រចិត្ត ដើម្បីស្វែងរកផ្លូវជីវិតថ្មី។ នាងក៏បានអះអាងយ៉ាងច្បាស់ថា នាងមិនត្រូវបានបង្ខំ មិនត្រូវបានជួញដូរ មិនត្រូវបានបោកបញ្ឆោត និងមិនបានពាក់ព័ន្ធនឹងសកម្មភាពឆបោក ឬបទល្មើសណាមួយឡើយ។

ការបញ្ជាក់នេះ បានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា ការពិត និងការសន្និដ្ឋាន គឺជារឿងពីរដែលខុសគ្នា។ អ្វីដែលត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយនៅដំណាក់កាលដំបូង មិនមែនសុទ្ធតែជាការពិតនោះទេ។ ដូច្នេះ សារព័ត៌មានគួរតែផ្សាយព័ត៌មានដោយផ្អែកលើការផ្ទៀងផ្ទាត់ មិនមែនផ្អែកលើការសន្និដ្ឋាន ឬការប្រជែងគ្នាផ្សាយឱ្យបានលឿននោះឡើយ។

ករណីនេះ ក៏ជាការរំលឹកដល់អ្នកសារព័ត៌មានគ្រប់រូបឱ្យសួរខ្លួនឯងថា៖

តើព័ត៌មានមួយគួរត្រូវបានផ្សាយ ព្រោះតែវាជាព័ត៌មានដែលចេញមុនគេ ឬព្រោះវាជាព័ត៌មានដែលត្រឹមត្រូវជាងគេ?

ចម្លើយគួរតែច្បាស់ណាស់។ ព័ត៌មានដែលត្រឹមត្រូវ តែងមានតម្លៃលើសព័ត៌មានដែលលឿន ប៉ុន្តែខ្វះការផ្ទៀងផ្ទាត់។

ការផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានដែលមិនទាន់បានផ្ទៀងផ្ទាត់ឱ្យបានគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ អាចបង្កផលប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរ មិនត្រឹមតែចំពោះបុគ្គលដែលពាក់ព័ន្ធប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងអាចប៉ះពាល់ដល់កិត្តិយសជាតិ វិស័យទេសចរណ៍ បរិយាកាសវិនិយោគ និងទំនុកចិត្តរបស់សហគមន៍អន្តរជាតិចំពោះប្រទេសមួយផងដែរ។ ទោះបីជាមានការកែតម្រូវព័ត៌មាននៅពេលក្រោយក៏ដោយ ក៏មិនអាចលុបបំបាត់ផលប៉ះពាល់ដែលបានកើតឡើងរួចហើយបានទាំងស្រុងដែរ។

ដោយហេតុនេះ ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ គួរប្រកាន់ខ្ជាប់នូវស្មារតីទទួលខុសត្រូវខ្ពស់ ជាពិសេសចំពោះព័ត៌មានរសើបដែលអាចប៉ះពាល់ដល់កិត្តិយស និងផលប្រយោជន៍របស់ជាតិ។ មុននឹងដកស្រង់ ឬផ្សព្វផ្សាយបន្តព័ត៌មានពីប្រភពណាមួយ គួរធ្វើការស្រាវជ្រាវ និងផ្ទៀងផ្ទាត់ឱ្យបានហ្មត់ចត់ ឬរង់ចាំការបញ្ជាក់ជាផ្លូវការពីអាជ្ញាធរមានសមត្ថកិច្ចជាមុនសិន។

ការអំពាវនាវបែបនេះ មិនមែនជាការបដិសេធសេរីភាពសារព័ត៌មាន ឬជាការទាមទារឱ្យលាក់បាំងព័ត៌មាននោះទេ។ ផ្ទុយទៅវិញ វាគឺជាការរំលឹកឱ្យវិជ្ជាជីវៈសារព័ត៌មាន វិលត្រឡប់ទៅរកគោលការណ៍គ្រឹះរបស់ខ្លួន ពោលគឺ «ផ្ទៀងផ្ទាត់មុនផ្សព្វផ្សាយ បែងចែកការពិតចេញពីការសន្និដ្ឋាន និងផ្តល់តម្លៃដល់ភាពត្រឹមត្រូវលើសល្បឿន»។

នៅក្នុងសម័យដែលព័ត៌មានអាចផ្សព្វផ្សាយជុំវិញពិភពលោកក្នុងរយៈពេលតែប៉ុន្មានវិនាទី ការប្រកួតប្រជែងពិតប្រាកដរបស់ស្ថាប័នសារព័ត៌មាន មិនមែនស្ថិតនៅលើសំណួរថា «អ្នកណាលឿនជាងគេ» នោះទេ ប៉ុន្តែស្ថិតនៅលើសំណួរថា «អ្នកណាគួរឱ្យទុកចិត្តជាងគេ»។

ការពិតអាចចំណាយពេលដើម្បីបង្ហាញខ្លួន ប៉ុន្តែការពិតនៅតែជាការពិត។ ចំណងជើងព័ត៌មានអាចរលាយបាត់ទៅតាមពេលវេលា ប៉ុន្តែភាពជឿជាក់ គឺជាទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មានតម្លៃបំផុតរបស់វិជ្ជាជីវៈសារព័ត៌មាន និងជាមូលដ្ឋាននៃទំនុកចិត្តរបស់សាធារណជន៕

ការបង្ហាញរបស់លោក ស្រ៊ឺ បូរ៉ា អគ្គនាយកកិច្ចការបច្ចេកទេសព្រំដែន នៃលេខាធិការដ្ឋានអចិន្ត្រៃយ៍នៃគណៈកម្មាធិការជាតិព្រំដែនកម្ពុជា បានបង្ហាញភស្តុតាងជាប្រព័ន្ធថា តំបន់អានសេះ ស្ថិតនៅក្នុងទឹកដីកម្ពុជា។ ភស្តុតាងទាំងនោះមិនមែនជាការអះអាងដោយផ្ទាល់មាត់ទេ ប៉ុន្តែផ្អែកលើផែនទីផ្លូវការមាត្រដ្ឋាន ១/២០០,០០០ ដែលជាលទ្ធផលនៃការខណ្ឌសីមារបស់គណៈកម្មការឥណ្ឌូចិន–សៀម កំណត់ហេតុ (PV) នៃការបោះបង្គោលព្រំដែនឆ្នាំ ១៩០៨ និង ១៩១៩ ព្រមទាំងការប្រៀបធៀបជាមួយផែនទី L7017 មាត្រដ្ឋាន ១/៥០,០០០ ដែលភាគីថៃគូសឡើងដោយឯកតោភាគី។

អ្វីដែលគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ជាងនេះទៅទៀត គឺសូម្បីតែផែនទីដែលថៃគូសដោយខ្លួនឯង ក៏មិនបានគាំទ្រការអះអាងរបស់ខ្លួនទាំងស្រុងដែរ។ តាមការពន្យល់របស់អ្នកជំនាញកម្ពុជា ទីតាំងរូបសំណាកព្រះវិស្ណុដែលត្រូវបានបំផ្លាញ កាលពីថ្ងៃទី២៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥ ស្ថិតនៅជ្រៅក្នុងទឹកដីកម្ពុជាប្រមាណ ៥០០ ម៉ែត្រ ទោះវាស់តាមខ្សែបន្ទាត់ក្នុងផែនទី L7017 របស់ថៃក៏ដោយ។

ប្រសិនបើការវាស់វែងនេះត្រឹមត្រូវ នោះសំណួរមិនមែនស្ថិតនៅត្រង់ថា អ្នកណាសាងសង់អ្វី ឬអ្នកណាចូលទៅតំបន់ណាទៀតទេ។ សំណួរពិតប្រាកដគឺ តើសកម្មភាពឯកតោភាគីអាចបង្កើតអធិបតេយ្យភាពលើទឹកដីបានដែរឬទេ?

ចម្លើយគឺ មិនអាចបានទេ។

ច្បាប់អន្តរជាតិមិនទទួលស្គាល់ការប្រើកម្លាំង ឬការបង្កើត fait accompli ដើម្បីផ្លាស់ប្តូរព្រំដែនរដ្ឋឡើយ។ ការសាងសង់រូបសំណាក ការដាក់ទូរកុងតឺន័រ ឬការគូសផែនទីថ្មីដោយឯកតោភាគី មិនអាចលុបចោលសន្ធិសញ្ញា ផែនទីផ្លូវការ និងឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រដែលមានសុពលភាពបានទេ។

អ្វីដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់ គឺប្រសិនបើការអះអាងរបស់ថៃពិតជាមានមូលដ្ឋានច្បាប់រឹងមាំ ដូចដែលខ្លួនតែងតែអះអាង ហេតុអ្វីបានជាមិនព្រមយកវិវាទនេះទៅកាន់តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ (ICJ)?

សំណួរនេះមិនមែនកម្ពុជាជាអ្នកបង្កើតឡើងទេ ប៉ុន្តែជាសំណួរដែលសហគមន៍អន្តរជាតិអាចសួរបានដោយសមហេតុផល។

បើជឿថាខ្លួនត្រូវ ហេតុអ្វីត្រូវខ្លាចតុលាការ?

បើជឿថាផែនទីរបស់ខ្លួនត្រឹមត្រូវ ហេតុអ្វីមិនយកទៅឱ្យចៅក្រមអន្តរជាតិពិនិត្យ?

បើជឿថាភស្តុតាងរបស់ខ្លួនរឹងមាំ ហេតុអ្វីមិនអនុញ្ញាតឱ្យច្បាប់ជាអ្នកកាត់សេចក្តី?

ក្នុងនីតិរដ្ឋអន្តរជាតិ គ្មានរដ្ឋណាមួយអាចប្រកាសដោយខ្លួនឯងថា ខ្លួនជាម្ចាស់ទឹកដីនោះទេ។ អ្នកដែលមានសិទ្ធិកាត់សេចក្តី គឺតុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ។ ការបដិសេធមិនយកវិវាទទៅកាន់តុលាការ ខណៈដែលបន្តបង្កើតស្ថានភាពថ្មីនៅលើដី អាចធ្វើឱ្យសាធារណជនអន្តរជាតិចោទជាសំណួរអំពីទំនុកចិត្តលើមូលដ្ឋានច្បាប់របស់ភាគីនោះ។

ផ្ទុយទៅវិញ កម្ពុជាបានបង្ហាញជំហរជាបន្តបន្ទាប់ថា វិវាទត្រូវដោះស្រាយដោយសន្តិវិធី តាមច្បាប់អន្តរជាតិ និងតាមយន្តការដែលពិភពលោកទទួលស្គាល់។ នេះគឺជាវិធីដែលអាចធានាបានទាំងយុត្តិធម៌ ស្ថិរភាព និងសន្តិភាពយូរអង្វែង។

នៅក្នុងសម័យដែលព័ត៌មានផ្សព្វផ្សាយទៅដល់ពិភពលោកក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានវិនាទី ការឃោសនា ឬការគូសផែនទីដោយឯកតោភាគី មិនអាចជំនួសភស្តុតាង និងច្បាប់បានឡើយ។ ផែនទីផ្លូវការ កំណត់ហេតុប្រវត្តិសាស្ត្រ និងឯកសារច្បាប់នៅតែជាភាសាដែលតុលាការអន្តរជាតិយល់ និងទទួលស្គាល់។

បើថៃជឿថាខ្លួនត្រូវ មាគ៌ាដែលមានកិត្តិយស និងស្របច្បាប់បំផុត គឺការទៅតុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ។ បើមិនហ៊ានទៅទេ សហគមន៍អន្តរជាតិមានសិទ្ធិសួរថា តើការអះអាងទាំងនោះ ពិតជារឹងមាំតាមផ្លូវច្បាប់ដូចដែលបានអះអាងមែនឬទេ?

នៅទីបញ្ចប់ អធិបតេយ្យភាពមិនអាចសម្រេចដោយកាំភ្លើង ឬការបង្កើត fait accompli បានឡើយ។ វាត្រូវសម្រេចដោយភស្តុតាង ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងច្បាប់។ ហើយក្នុងចំណោមអ្នកទាំងអស់ មានតែតុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិប៉ុណ្ណោះ ដែលមានសិទ្ធិកាត់សេចក្តី។